درباره اخباریگری و پیشینهٔ آن!

درخواست حذف این مطلب

شهید مطهری می نویسد:

«در میان ما شیعیان در حدود چهار قرن پیش جریانی به وجود آمد به نام اخباریگری. امروز اخباریگری خیلی کم وجود دارد. افرادی که اکنون اخباری مسلک هستند خیلی کم اند. ولی این جریان تقریباً دو سه قرن بر افکار مردم حکومت کرد و چه جنگ هایی، آدم کُشی هایی ایجاد نکرد! نقطهٔ مقابل اخباریگری اجتهاد است. ما و شما اجتهاد و تقلید را قبول داریم و عقیده داریم که انسان یا باید مجتهد باشد یا عمل به احتیاط د و یا تقلید کند، و می گوییم قطعاً تقلید کار درستی است. اخباریگری نقطه ای را که بمباردمان می کرد اجتهاد و تقلید بود. می گفتند اجتهاد و تقلید بدعت است. می گفتیم پس مردم چه باید ند؟ می گفتند باید مستقیماً به اخباری که داریم مراجعه کرد و دستور دین را از آنها گرفت. مجتهدین نقطه مقابل اخباریین بودند و حرف منطقی داشتند؛ می گفتند اظهارنظر در مسائل دینی تخصص می خواهد. انسان باید درس خوانده باشد تا بتواند در مسائل دینی نظر بدهد. همان طوری که طبابت علم می خواهد، فتوا دادن هم علم می خواهد. اخباری ها می گفتند نه، هیج درس خواندن نمی خواهد و اجتهاد از اهل تسنن پیدا شده است.» (مطهری، 1381: 88)

«اخباریگری از کجا و چه زمانی پیدا شد؟ اخباریگری سه چهار قرن بیشتر از عمرش نمی گذرد. این نغمه را اولین بار مردی به نام ملا امین استرآبادی ــ که سال ها در مکه و مدینه مجاور بود ــ بلند کرد و با وجودی که خودش شیعه بود، به علمای بزرگ شیعه مانند شیخ طوسی و علامه حلْی و محقق حلْی و مخصوصاً به علامه حلی شدیداً حمله کرد. چون علامه می گفت اخباری که ما الآن داریم همه معتبر نیست و اخبار را از نظر سند تقسیم کرد به اخبار صحیح، اخبار موثق، اخبار حسن و اخبار ضعیف. اخبار صحیح اخباری است که تمام رُواتش مردمان موثق و هم شیعه بوده اند. ]اخبارِ موثق اخباری است که رواتش افراد موثقی بوده اند، ولی شیعه نبوده اند.[ اخبارِ حسن اخباری است که انی که آنها را نقل کرده اند اشخاصی راستگو بوده اند، ولی ثابت نشده است که رُوات شان افراد خوب و راستگو باشند. روایات ضعیف یعنی روایاتی که افرادی که آنها را روایت کرده اند یا لااقل یک نفر از آنها معلوم است که آدم درستی نیست. تاریخ، احوال روات را کم و بیش نشان داده است. (البته افرادی هم هستند که مجهول اند). نتیجه این می شود که اخباری که ما در دست داریم همه قابل اعتماد نیست. ما باید ببینیم چه انی نقل کرده اند.

ملا امین گفت علامه با این کار، روایات ما را دسته دسته کرد و عده ای از روایات ما را انداخته. هرچه روایت داریم، همه یکجا درست است. اگر بگوییم روایتی ضعیف است، این توهینی است به صادق. مگر می شود روایتی از صادق باشد و ضعیف باشد خصوصاً روایات کتب اربعه، یعنی روایاتی که در کافی شیخ کلینی و یا تهذیب شیخ طوسی و استبصار شیخ طوسی و من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق آمده است؟! اگر روایتی در این چهار کتاب باشد، دیگر جای گفت وگو نیست.» (همان: 89)

«]اخباریان[ قرآن را که نمی توانستند بگویند کتاب خدا نیست. گفتند قرآن مقامش بالاتر از این است که افراد عادی بشر آن را بفهمند. قرآن را فقط ائمه حق دارند بفهمند و بس. قرآن نازل شده است برای آنکه آنها بفهمند. ما باید ببینیم در اخبار ائمه چه آمده. به اصطلاح مجتهدین، گفتند ظواهر قرآن حجت نیست. مثلاً اگر قرآن می گوید: ”یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ“ ]مائده: 90[ و ما معنی آن را این می دانیم که و حرام است، می گویند نه، تو باید به اخبار مراجعه کنی ببینی که آیا در اخبار آمده است که و حرام است یا نه؟ می گویند اساساً مخاطبِ قرآن ما نیستیم.» (همان: 92)

«این جور ضربه ها اینها به پیکر دین زدند. گفتند قرآن اعتبار ندارد. البته نگفتند قرآن را نخوانید؛ گفتند قرآن را بخوانید، قرآن را ببوسید، اما قرآن را نفهمید. این یک ضربهٔ بزرگی به عالم بالأخص به عالم تشیع زد، به طوری که بعدها اساساً مفسرین شیعه رعب شان برداشت که قرآن را تفسیر کنند، از تفسیر ترسیدند. جریان اخباریگری، این تعصب افراطی احمقانه ای که راجع به اخبار پیدا د که صحیح و ضعیف را با هم یکی دانستند، یکی از آن جریان های فکری خطرناکی است که در دنیای پیدا شد و اثرش هم جمود فکری است، همان چیزی که الآن ما به آن مبتلا هستیم. اینها به عالم تشیع سرایت می کند.» (همان: 93)

یادداشت ها:

ـ مطهری، مرتضی. (1381). و نیازهای زمان. جلد 1. چاپ نوزدهم. تهران: انتشارات صدرا.

ـ یادداشت های مرتبط:

خوارج و اخباریگری!

ویکی فقه: اخباریگری

تفاوت اصولی ها و اخباری ها